Policja, jak każdy organ państwa, posiada określone przepisami prawa oraz obowiązki. Do przepisów regulujących owe prawa i obowiązki należą między innymi ustawa o policji, kodeks postępowania karnego i kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Do głównych zadań policji należy wykonywanie czynności: operacyjno-rozpoznawczych, dochodzeniowo-śledczych i administracyjno-porządkowych w celu: 1) rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw, przestępstw skarbowych i wykroczeń; 2) poszukiwania osób ukrywających się przed organami ścigania lub wymiaru sprawiedliwości; 3) poszukiwania osób, które na skutek wystąpienia zdarzenia uniemożliwiającego ustalenie miejsca ich pobytu należy odnaleźć w celu zapewnienia ochrony ich życia, zdrowia lub wolności.
W celu realizacji tych czynności policjanci mają, między innymi, prawo do legitymowania osób w celu ustalenia ich tożsamości oraz do dokonywania zatrzymań. Masz prawo poznać podstawę prawną legitymowania oraz jego przyczynę. Jakie zatem obowiązki ma policjant, który dokonuje zatrzymania?
Policjant powinien osobę zatrzymywaną poinformować o przyczynach zatrzymania, przysługujących takiej osobie uprawnieniach oraz wysłuchać jej relacji – wyjaśnień.
Do praw osoby zatrzymanej należy prawo do:
a) kontaktu z adwokatem,
b) korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie włada ona w wystarczającym stopniu językiem polskim,
c) złożenia oświadczenia lub odmowy złożenia oświadczenia,
d) otrzymania odpisu protokołu zatrzymania, którego odbiór kwituje,
e) dostępu do pierwszej pomocy medycznej,
f) kontaktu z konsulatem lub przedstawicielstwem dyplomatycznym państwa, którego jest obywatelem (w przypadku obcokrajowców).
Żądanie umożliwienia nawiązania kontaktu z adwokatem albo z radcą prawnym oraz zapewnienie możliwości bezpośredniej z nim rozmowy jest podstawowym prawem osoby zatrzymanej. Warto z niego skorzystać jak najszybciej, jeszcze zanim osoba zatrzymana odniesie się do stawianych jej zarzutów. Policjant ma obowiązek umożliwić nawiązanie i faktyczną realizację takiego kontaktu, a w razie potrzeby powinien umożliwić odnalezienie numeru telefonu adwokata np. w telefonie, notatkach osobistych, czy też w Internecie.
Osoba zatrzymana ma prawo żądać, by o jej zatrzymaniu zawiadomiono osobę najbliższą, a także pracodawcę. Może to być ktoś z rodziny (mąż, mama), ale również spoza rodziny (narzeczona, przyjaciel, sąsiad). Zawiadomienie wskazanej przez zatrzymanego osoby jest obowiązkiem policjanta, który dokonuje zatrzymania. Policjant powinien to zrobić niezwłocznie.
Czas zatrzymania w przypadku wykroczenia, co do zasady, nie może trwać dłużej niż 24 godziny (licząc już od chwili uniemożliwienia danej osobie swobodnego poruszania się). Jeżeli zachodzą podstawy do zastosowania trybu przyspieszonego (szybsze postawienie zatrzymanego przed sądem) to czas zatrzymania ulega wydłużeniu do 48 godzin. Po upływie, któregoś z tych okresów, należy zatrzymanego natychmiast zwolnić.
Czas zatrzymania w przypadku przestępstwa, co do zasady, nie może trwać dłużej niż 48 godzin (od chwili ujęcia). Jeżeli zostanie do sądu w tym czasie skierowany wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania, to czas ten przedłuża się o dalsze 24 godziny. Po upływie 48 godzin lub jeżeli sąd w ciągu 24 godzin od wpływu wniosku nie zastosuje aresztu, osobę zatrzymaną należy natychmiast zwolnić.
Na dokonane zatrzymanie przysługuje zażalenie do sądu. Termin na złożenie zażalenia wynosi 7 dni. W zażaleniu można domagać się zbadania zasadności, legalności i prawidłowości zatrzymania. Stwierdzenie przez sąd, że zażalenie było zasadne, a zatrzymanie niewątpliwie niesłuszne, otwiera drogę do uzyskania odszkodowania.
W przypadku posądzenia o dokonanie wykroczenia obwiniony ma prawo odmówić przyjęcia proponowanego mandatu. Wówczas sprawa trafia do sądu. Przyjęcie mandatu oznacza przyznanie się do winy i zaakceptowanie kary, przez co trudno jest przyjęty mandat uchylić.
Warto równocześnie pamiętać, że jeżeli dana osoba umyślnie nie stosuje się do wydawanych poleceń przez funkcjonariusza policji lub Straży Granicznej (a od zeszłego tygodnia aż do odwołania także Żandarmerii Wojskowej), ale wydanych wyłącznie na podstawie prawa, to może się okazać, że takie zachowanie wypełnia znamiona wykroczenia.
Marcin Czwakiel
Kancelaria Adwokatów Czwakiel i Wspólnicy